Verder dankzij veerkracht

Waarom wordt de ene mens na tegenslag in zijn jeugd wél een succesvolle volwassene en komt de andere in de problemen? Dat heeft alles te maken met veerkracht. Gelukkig is veerkracht aan te leren, zegt psycholoog Jean-Pierre van de Ven.

Narigheid kan ieder van ons overkomen: een verkeersongeluk, het plotselinge verlies van een naaste, slachtoffer worden van pesterijen, een inbraak of een brand. Ongeveer 85 procent van de mensen die zo’n nare, schokkende gebeurtenis meemaakt, kan na een paar weken of maanden gewoon weer verdergaan met het leven. De andere vijftien procent kan dat niet, vanwege symptomen van traumatisering. Ze krijgen last van herbelevingen, gaan plaatsen, personen of herinneringen vermijden, en een verhoogde alertheid maakt dat ze voortdurend op de toppen van hun zenuwen verkeren. Het was voor psychologen lang een raadsel waarom sommige mensen wel en anderen niet getraumatiseerd raakten na een schokkende gebeurtenis. Lag het aan de aard van de gebeurtenis? De grootte van de schok? Karaktertrekken? Pas na uitgebreid onderzoek bleek dat onze voorgeschiedenis bepaalt of we een trauma oplopen na een nare ervaring. Mensen die veel tegenslag hebben gekend in hun jeugd en die daardoor een negatief zelfbeeld hebben gekregen, lopen de meeste kans op een trauma. Maar het is ook weer niet zo dat alle kinderen met een moeilijke jeugd een negatief zelfbeeld opbouwen.

‘Mensen die na veel tegenslag in hun jeugd een negatief zelfbeeld hebben, lopen de meeste kans op een trauma’

In de jaren zeventig van de vorige eeuw begon het psychologen op te vallen dat sommige kinderen die opgroeiden onder nare omstandigheden – denk aan armoede, geweld, het verlies van dierbaren – daar goed mee om konden gaan en succesvolle volwassenen werden, terwijl andere kinderen in vergelijkbare gezinnen opgroeiden tot lichamelijke en mentale probleemgevallen. Wat maakte het verschil tussen deze groepen? Het antwoord is samen te vatten in één woord: veerkracht. Kinderen die zichzelf blijven zien als slachtoffer, als dom of machteloos slagen er niet in om later in hun leven de nare gevolgen van schokkende ervaringen af te weren. Kinderen die een strategie ontwikkelen om met zulke nare gevoelens om te gaan, slagen daar wél in. Zij hebben geleerd om veerkrachtig te zijn.

Het gevoel dat je er niet toedoet

Sociologiestudent Herman werkt in een café in het centrum van de stad. Op een kwade nacht wordt hij na sluitingstijd overvallen door twee mannen die hem neerslaan en ervandoor gaan met de dagopbrengst. In de maanden die volgen, wordt Herman steeds sterker gekweld door angsten die hem uiteindelijk het werken beletten. ‘Ik stond de hele avond op de uitkijk’, vertelt hij me in ons eerste gesprek. ‘Als iemand een koffiekopje hard op het schoteltje neerzette, zat ik al in de gordijnen.’ In de gesprekken die volgen leer ik Herman beter kennen. Hij is opgegroeid met een vader die het gezin terroriseerde met driftbuien en depressies. Zijn moeder was daar niet tegen opgewassen en Herman ook niet. Hij had geen enkele invloed op de stemming en het gedrag van zijn vader. Daar hield hij het gevoel aan over dat hij er niet toe doet. Door de overval werd dit gevoel versterkt, omdat Herman opnieuw merkte dat hij machteloos was. Deze machteloosheid werkte zijn psychisch trauma in de hand.

‘Als kind had ik het gevoel dat ik totaal niet belangrijk was. Alleen door alles zo goed mogelijk te doen, hield ik me staande’

TESS

Overeind blijven naast een bazige vader

Ook Tess is opgegroeid met een dominante vader. Ze leerde als kind dat het nooit genoeg was. Als ze op school negens haalde, moesten het tienen zijn. Toen ze haar zwemdiploma haalde, werd dat afgedaan als de normaalste zaak van de wereld. Verjaardagen werden thuis niet gevierd. ‘Ik had het gevoel dat ik totaal niet belangrijk was. Ik voelde me meestal slecht en onbeduidend. Alleen door alles zo goed mogelijk te doen kon ik me staande houden.’ Deze ijverige strategie kwam haar in het leven goed van pas. Niet alleen kon ze haar studie geneeskunde cum laude afronden, ze werd ook een uitstekende internist in een academisch ziekenhuis. Maar het belangrijkste was dat ze door haar ijver leerde om negatieve gevoelens af te weren. Ze kon overeind blijven naast een bazige vader, maar later ook goed omgaan met de stress en de verlieservaringen waar artsen nu eenmaal aan blootstaan.

Het vermogen om je aan te passen

Psychologische veerkracht is het vermogen van mensen om zich aan te passen aan tegenslag, zodat ze zo snel mogelijk kunnen terugkeren naar hun normale situatie. Als dokter werd Tess natuurlijk wel geschokt of verdrietig of boos door wat er met haar patiënten gebeurde, maar ze slaagde er steeds in om kalm te blijven en nuchter te handelen. De strategie die ze in haar jeugd had geleerd, om altijd zo goed mogelijk te presteren, hielp haar om veerkrachtig te zijn. Zoals ze zelf zei: ‘Tijdens een crisis focus ik niet op emoties, maar op oplossingen.’ Zo’n strategie had Herman niet. Hij beschouwde zichzelf als volwassene nog steeds als een loser, als iemand die geen invloed heeft op wat er met hem gebeurt. Gelukkig voor hem is veerkracht iets wat een mens tijdens het leven kan leren. Hoe eerder dit in je leven gebeurt hoe beter, maar beter laat dan nooit. Nadat we in zijn behandeling het trauma hadden aan- gepakt, richtten we daarom de pijlen op het vergroten van zijn veerkracht in vier stappen, zoals op de linkerpagina wordt beschreven.

Lees ook deze bijlage

In 4 stappen je veerkracht vergroten

We komen allemaal wel eens op een punt dat we het moeilijk hebben. Een tegenslag. Veerkracht helpt ons om weer ‘terug’ te komen op ons oude niveau. Met deze vier stappen vergoot je je veerkracht.

Verder lezen

Haar ijver maakte haar huwelijk tot een hel

Je leren aanpassen aan tegenslag maakt je veerkrachtiger, maar deze aanpak heeft ook zijn grenzen. Als je hebt geleerd om de gevolgen te minimaliseren van een bepaalde stressor, zoals overvallers, een dominante vader, of patiënten die komen te overlijden, dan kun je nog steeds niet opgewassen zijn tegen een andere bron van stress, zoals geldgebrek of een kind dat chronisch ziek is. Bovendien kan een strategie die goed werkt in de ene situatie een ander probleem juist erger maken. Tess kon goed omgaan met de stress van het doktersbestaan, maar niet met de relatieproblemen waarvoor ze bij me kwam. De eigenschap die ze in haar jeugd had ontwikkeld, om alles zo goed mogelijk te doen, was nou juist de reden waarom haar man helemaal gek van haar werd. Ze zat altijd op hem te vitten omdat hij iets verkeerd deed, van te weinig geld verdienen tot de wc slecht schoonmaken. Ze deed er eindeloos lang over om een restaurant, een nieuwe bank of een vakantiebestemming te vinden. Ze klaagde steen en been als hij zich door onverwachte omstandigheden een keer niet aan bijvoorbeeld een eetafspraak kon houden. Juist haar ijver, die haar in haar baan goed van pas kwam, maakte haar huwelijk tot een hel. Mensen zoals Tess, die tegen de grenzen van hun oude strategie aanlopen, zijn gedwongen hun strategie te wijzigen. Dit is alleen mogelijk als ze hun zelfbeeld veranderen.

In moeilijke tijden willen vrienden en familieleden je graag helpen, mits je tijd in hen hebt geïnvesteerd

Niet streven naar perfectie

De strategie ‘altijd alles goed doen’ was Tess’ manier om zich te verdedigen tegen het gevoel dat ze onbelangrijk was, een gevoel dat haar door haar vader was ingepeperd. Ze leerde om de momenten te herkennen waarop dit basisgevoel een rol speelde. Het bleek dat ze zich vooral onbelangrijk voelde in de omgang met haar man. Dan sloot ze zich niet alleen af voor het onbelangrijke gevoel, maar voor alle gevoelens, en dan kreeg ze de neiging om zichzelf en haar man te corrigeren. In plaats van deze oude strategie op zulke momenten te volgen, leerde Tess om het gevoel dat ze onbelangrijk was te verdragen en haar schild te laten zakken. Haar veerkracht werd groter doordat ze leerde dat het streven naar perfectie meestal geen haalbare doelen oplevert in een relatie. De relatie met haar man verbeterde, juist doordat ze mínder haar best ging doen. Ze werd relaxter. Of, zoals ze zelf zei: ‘Ik hóef niet zo belangrijk te zijn. Als ik me kan ontspannen ben ik een veel leuker persoon thuis dan wanneer ik de strenge juf uithang.

Dit is een bijlage van:

Registreer nu bij RADAR+

RADAR+ biedt waardevolle tips om het beste van je leven te maken! Registreer je nu gratis en lees meteen meer!

Registreer gratis