De stille medicijnramp. Doe af en toe een medicatiecheck

Wekelijks belanden ruim driehonderd mensen in het ziekenhuis door verkeerd medicijngebruik. Soms zelfs met fatale afloop. Hoogleraar klinische farmacie Patricia van den Bemt: ‘Je kunt zelf veel doen om het risico op fouten met geneesmiddelen te verlagen.’

Het is nogal wat: jaarlijks komen circa zestienduizend mensen onnodig in het ziekenhuis terecht, omdat er iets is misgegaan met hun medicijnen. Dat zijn er dus zo’n vierenveertig per dag. Een schrikbarend groot aantal. Toch hoor je hier maar weinig over. Misschien omdat missers met medicijnen veelal onzichtbaar blijven. Of omdat ze moeilijk onder één noemer te scharen zijn. In het ene geval gaat het immers mis bij het voorschrijven, in het andere bij het toedienen of innemen. Dat maakt het probleem ongrijpbaar. Maar met zulke cijfers kun je hoe dan ook over een stille ramp spreken.
Ziekenhuisapotheker, klinisch farmacoloog en epidemioloog Patricia van den Bemt van het Universitair Medisch Centrum Groningen doet al jaren onderzoek naar medicatieveiligheid. ‘Simpel gezegd gaat het over de vraag: krijgt de juiste cliënt het juiste medicijn op de juiste tijd in de juiste hoeveelheid en op de juiste manier? Op al die punten valt nog een wereld te winnen.’

Wat gaat er zoal mis?

‘Er komt heel wat kijken bij medicijngebruik: voorschrijven, overdracht, klaarmaken, afleveren en toedienen/innemen. Bij elk van die stappen — waarbij ook nog eens verschillende mensen betrokken zijn — kan iets fout gaan. Een arts klikt bijvoorbeeld een verkeerd medicijn aan in de computer. Of hij kiest een middel dat niet goed samengaat met andere geneesmiddelen die een patiënt gebruikt. Verpleegkundigen kunnen de mist ingaan, bijvoorbeeld omdat ze de verkeerde dosering geven of niet hygiënisch genoeg werken. En dan zijn er nog de obstakels bij de patiënten zelf. Die nemen hun medicijnen bijvoorbeeld niet trouw in, of ze stoppen er voortijdig mee. Ter geruststelling: de meeste fouten worden op tijd ontdekt.’

Toch gaat het vaak wél verkeerd. Met wat voor gevolgen?

‘Jaarlijks belanden zo’n vierendertigduizend mensen met medicijngerelateerde problemen in het ziekenhuis. Bij ruim de helft van hen was dat onvermijdelijk. Een patiënt heeft dan bijvoorbeeld een ernstige bijwerking van een middel. Maar in alle andere gevallen was een opname dus mogelijk te voorkomen geweest. Los daarvan ontstaan er nog veel meer problemen die niet tot een ziekenhuisopname leiden. Hoeveel precies weten we niet.

Wanneer is een (jaarlijkse) medicatiebeoordeling verstandig? Als je langere tijd vijf of meer verschillende medicijnen gebruikt, en/of als je problemen ervaart bij het gebruik van je medicijnen, en/of als je 65 of ouder bent. Interesse in een medicatie­beoordeling? Vraag ernaar bij je apotheek of huisarts. Onder bepaalde voorwaarden vergoedt de zorgverzekeraar zo’n gesprek. Check dat vooraf.

Sterven er veel mensen door medicatiefouten?

‘Ook daar hebben we geen exacte cijfers van. Neem een vrouw van tachtig die twaalf verschillende medicijnen gebruikt, waaronder bloeddrukverlagers en slaapmiddelen. Zij valt, breekt haar heup, krijgt in het ziekenhuis een longontsteking en overlijdt daaraan. Grote kans dat de oorzaak van haar dood mede ligt in medicatie die haar duizelig en instabiel maakte. Maar dat wordt dan niet als officiële doodsoorzaak geregistreerd. Hoe dan ook is elk geval er natuurlijk één te veel.’

Daarover gesproken: zeker bij oudere mensen lijken dokters vaak medicijnen te ‘stapelen’.

‘Dat is zeker een probleem. Patiënten krijgen dan bijvoorbeeld een extra middel tegen de bijwerkingen van een ander medicijn, terwijl het beter zou zijn de dosering van de oorspronkelijke medicatie aan te passen. Of ze gebruiken medicijnen veel langer dan nodig. Veel voorgeschreven middelen, zoals bloeddruk- en cholesterolverlagers, kunnen op hoge leeftijd bijvoorbeeld meer kwaad doen dan goed. Wat dat betreft zouden artsen inderdaad vaker moeten ‘ont-voorschrijven’.
Los daarvan vind ik dat in de studie geneeskunde veel te weinig aandacht is voor hoe je als dokter verantwoord medicijnen voorschrijft. Vandaar dat er een toets is ontwikkeld die nieuwe artsen moeten doen voordat ze daadwerkelijk recepten mogen gaan uitgeven. Ook al werkzame artsen kunnen hiermee oefenen.’

Wat gebeurt er verder om het aantal fouten naar beneden te krijgen?

‘De afgelopen jaren is er flink geïnvesteerd in het veiliger maken van het proces. Recepten worden eigenlijk nooit meer met de hand geschreven. Dat scheelt veel fouten. Veel apotheken en ziekenhuizen scannen alle medicatie, zodat ze precies weten wie wat wanneer heeft gehad. In ziekenhuizen en instellingen zijn bovendien tal van veiligheidschecks ingebouwd. Bijvoorbeeld door een middel en dosering door twee deskundigen te laten checken. Verder is er steeds meer aandacht voor nog betere voorlichting aan patiënten over hoe je medicatie moet gebruiken.’

Wat kun je als patiënt zelf doen?

‘Het allerbelangrijkste is goed opletten en je gezonde verstand gebruiken. Als je denkt dat er iets niet klopt wat je medicijnen betreft, kaart het dan aan bij je arts, verpleegkundige of apotheker. Zorg er verder voor dat je zorgverleners goed op de hoogte zijn van alle medicatie die je gebruikt. Oók van middelen die je zonder recept bij de drogist of supermarkt koopt. Als je bijvoorbeeld regelmatig sterke pijnstillers als ibuprofen, diclofenac of naproxen slikt, is dat voor zorgverleners belangrijk om te weten. Hetzelfde geldt voor alternatieve middelen. Zo kan sint-janskruid de werking van bepaalde medicijnen ernstig verstoren. Heb je veel verschillende medicatie en twijfel je of je die allemaal echt nodig hebt? Vergeet je ze regelmatig in te nemen? Of heb je veel last van bijwerkingen? Vraag dan een medicatiebeoordeling aan bij je apotheek. Dat is een soort apk voor medicijngebruik. Samen met je apotheker neem je je geneesmiddelen door. Zo nodig geeft die tips. Als er iets moet worden aangepast, overlegt de apotheker dat met je huisarts.’

Websites & apps

  • Op apotheek.nl een initiatief van KNMP, de beroeps- en brancheorganisatie van Nederlandse apothekers) vind je alle medicijnen overzichtelijk op alfabet, informatie over klachten, aandoeningen en ziekten, apotheken in de buurt.

  • De Kijksluiter-app biedt zo’n vijfduizend animatievideo’s, waarin de bijsluiter van een medicijn in begrijpelijke taal wordt uitgelegd. Inmiddels is voor meer dan tachtig procent van alle nieuw voorgeschreven medicijnen een kijksluiter beschikbaar. Er zijn verschillende apps die je eraan helpen herinneren je medicatie op tijd te gebruiken. Bijvoorbeeld Medapp, MedAlert en MyTherapy. Alle drie zijn goed bevonden door de GGD AppStore.

  • Op lareb.nl (een initiatief van Bijwerkingencentrum Lareb) kun je gemakkelijk en snel een bijwerking van een geneesmiddel of vaccin melden. Dat is belangrijk voor de ontwikkeling en bewaking van geneesmiddelen. Verder biedt de app een overzicht van alle eerder gemelde bijwerkingen van een middel en kun je actuele informatie opvragen over je persoonlijke medicatielijst.

Lees ook deze bijlage
Lees meer over: Gezond leven

Registreer nu bij RADAR+

RADAR+ biedt waardevolle tips om het beste van je leven te maken! Registreer je nu gratis en lees meteen meer!

Registreer nu

Log in om de reacties te lezen (1)

Riny Nijenhof
11-10-2020 om 10:33

Dit is voor mij een zeer interessant artikel aangezien ik ook verschillende medicijnen voorgeschreven kreeg door verschillende medici! Door enkele medicijnen kreeg ik veel last van nare bijwerkingen en ben daaroverdan ook in overleg gegaan met mijn huisarts. Inmiddels is de dosering van bepaalde medicijnen bijgesteld en is één medicijn - dat wel bijzonder gul met nare bijwerkingen is ! - van mijn pillenlijst geschrapt.

Praat mee